Dit paper heb ik een paar maanden geleden geschreven voor mijn studie. Het gaat niet over de effecten van peyote, maar om de rol die de plant speelt bij (een ritueel van) de Huichol. 't Is voor de liefhebber, het zijn zo'n 10 bladzijden. Oh ja, de eindnoten zijn niet met de tekst mee gekopieerd, maareh ze horen er wel te staan (ik wil niet dat men denkt dat ik aan plagiaat doe 
).
Veel plezier met lezen (of niet :P)!
De Peyote Pelgrimage bij de Huichol
Twee teruggekeerde pelgrims
Inleiding
De opdracht die ik gekregen heb voor het vak Vergelijkende Godsdienstwetenschap was het schrijven van een paper over een ritueel. Hoewel er een (schijnbaar) oneindige hoeveelheid aan mogelijke rituelen bestaat om te beschrijven in het kader van deze opdracht, ging mijn aandacht al snel uit naar een beperkter groepje rituelen. De rituelen die mij in het speciaal interesseren hebben allemaal iets te maken met veranderde bewustzijnstoestanden. Bij allerlei verschillende rituelen speelt een veranderde bewustzijnstoestand een rol en soms leiden dergelijke rituelen ertoe dat men boven de alledaagse werkelijkheid wordt uitgetild.
De rituelen waar ik mij op richtte, waren die rituelen waarbij een veranderde bewustzijnstoestand duidelijk altijd een rol speelt. Bij de rituelen waar ik op doel, spelen namelijk bepaalde planten een (hoofd)rol. Deze planten fungeren als middel om op een ander bewustzijnsniveau te geraken. In veel westerse landen worden deze planten ‘drugs’ genoemd, maar op verschillende plekken in de wereld, in heden en verleden, zijn en worden dergelijke natuurproducten gebruikt in religieuze context. Een volk dat dit ook doet, is de Huichol. De plant in kwestie is de peyote cactus.
In dit paper richt ik mij op de peyote pelgrimage, een ritueel van de Huichol dat een zeer centrale plaats inneemt in het leven van de gemeenschap en in dat van het individu. Voordat ik deze pelgrimage beschrijf, geef ik informatie die nuttig is om het ritueel in een context te kunnen plaatsen. Ik begin daarom met een schets van de Huichol samenleving en de religie. Vervolgens komt de peyote aan bod; om het ritueel te begrijpen is enige kennis over deze plant noodzakelijk. Daarna beschrijf ik de peyote pelgrimage, met waar mogelijk een korte toelichting over wat de betekenis is van bepaalde afzonderlijke aspecten. Het inhoudelijke deel sluit ik af met een toelichting over waarom de pelgrimage gehouden wordt. In het nawoord reflecteer ik kort op het schrijven van het paper.
Samenleving
De Huichols wonen in een bergachtig gebied, de Sierra Madre Occidental (zie afbeelding 1), aan de westkust van Mexico. Het betreft een kleine groep; in 1990 werd een aantal van 20.000 Huichols van vijf jaar en ouder geteld . Hun leefgebied bedraagt ongeveer 26.000 km² (vergelijk Nederland: +/- 40.000 km²) . Het dagelijks leven van dit volk is doordrongen van religieuze aspecten; er bestaat geen onderscheid tussen heilig en profaan, en ook niet tussen mythe en geschiedenis . Het opmerkelijke van de Huichols is dat zij, vergeleken met andere indianenvolken, weinig beïnvloed zijn door de christelijke missionarissen die vanaf de 16e eeuw bekeerlingen zochten in onder andere Mexico. De Huichols hebben ondanks de Spaanse kolonisatie hun cultuur, waaronder de vele mythes en rituelen, grotendeels weten te behouden.
1. Ligging van de Sierra Madre Occidental
De Huichol indianen leven in familieverband in zogenaamde ranchos (vergelijkbaar met boerderijen). Aan het hoofd van elke rancho staat vaak een man op leeftijd; status wordt namelijk onder andere ontleend aan hoe oud iemand is. Deze man is dikwijls ook de sjamaan (hierover verderop meer) van de familie en uitvoerder van rituelen. Sjamanen staan, evenals de oudere (wijzere) familieleden, in hoger aanzien dan de rest van de bewoners van een rancho. Huichols voorzien in hun levensbehoeften door middel van tuinbouw, aangevuld met jagen, vissen en het verzamelen van voedsel uit de omgeving. Maïs is het belangrijkste gewas en neemt ook op religieus gebied een centrale plaats in .
Het leiderschap van de Huichol gemeenschap wordt jaarlijks afgewisseld. Door middel van dromen en onderlinge overeenstemming wordt door de leden van het huidige bestuur, de kawiteros, bepaald hoe het opvolgende bestuur eruit komt te zien. De gouverneur is degene met de meeste macht. Hij heeft veel aanzien en treedt vaak op als er onenigheid bestaat binnen de gemeenschap. Tevens is hij de voorman als het aankomt op religieuze zaken. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn vrouw; zij heeft inspraak bij het nemen van belangrijke beslissingen .
Kinderen worden enorm gewaardeerd door de Huichol. Ze worden “universeel bemind” door de gemeenschap en er wordt gezamenlijk zorg gedragen voor hun welzijn. Onderwijs van het nageslacht vindt op informele wijze plaats binnen de rancho door familieleden, maar ook daarbuiten, onder andere tijdens de peyote pelgrimage (ibid).
De sjamaan, mara’akáme, draagt veel verantwoordelijkheid: “In a very real sense, the welfare of the individual Huichol, and the extended family, lies in the hands and the mind of the mara’akáme” . Na jarenlange (zelf)training verwerft de sjamaan vaardigheden op het gebied van genezing, voorspellingen, de heilige dichtkunst, zang en rituelen . Hoewel een sjamaan doorgaans mannelijk is, kan een vrouw deze functie ook bekleden. Iemand die als kind laat doorschemeren het talent en/of de wil te bezitten om sjamaan te worden, gaat in de leer bij het familielid dat hiervoor het meest bekwaam bevonden wordt. Een teken dat erop kan duiden dat een kind wellicht een toekomst als sjamaan heeft, is zijn/haar reactie bij het voor de eerste maal proeven van peyote. Deze cactus heeft een allesbehalve plezierige smaak. Wanneer een kind hier positief op reageert, is de kans groot dat hij/zij het “pad van de sjamaan” zal volgen .
Religie
Zoals eerder vermeld, is het dagelijks leven van de Huichol doordrongen van religieuze aspecten. Toch is er geen sprake van strenge religieuze dogma’s: “There is surely a wrong way to perform the old ceremonies, but there are also many right ways, just as variations on common themes in Huichol oral tradition and sacred poetry are all “true.”” .
Met betrekking tot de manier waarop Huichols naar de wereld kijken, is het belangrijk dat door hen aan alle dingen een ziel wordt toegekend. Voor Huichols geldt dat werkelijk alles (bomen, stenen, werktuigen, wolken, dieren) een levende, voelende en handelende entiteit is. Een ander aspect van het wereldbeeld van de Huichol is dat er geesten bestaan die bescherming bieden aan planten en dieren . Verder is het zo dat zaken die westerlingen vaak zien als bovennatuurlijk, door de Huichol worden gezien als onderdeel van de natuur .
Geen enkele menselijke handeling is volgens de Huichol onbelangrijk met het oog op hogere machten (elke handeling heeft in dit opzicht betekenis). Een woord dat overeenkomt met het woord ‘god’ bestaat niet in de taal van de Huichols; hun ‘goden’ worden aangeduid met familiale termen (bijvoorbeeld: Onze Moeder, Onze Grootvader). De Huichol zeggen wel: “there are as many gods as there are Huichols” . De goden zijn vaak gepersonifieerde natuurkrachten, zoals de zon en de wind. Een speciale groep goden draagt de naam kakauyaríte. Deze vooroudergoden leven in Wirikúta, de bestemming van de peyote pelgrimage en tevens van de zielen van overleden Huichols, en in de Sierra in de vorm van bergen, heuvels en stenen (ibid). Zij kunnen zowel positieve als negatieve invloed uitoefenen . De Huichols hebben een sterke band met hun goden en daar zijn ze trots op .
De sterkste goden van de Huichol zijn Takutsi Nakawé ‘Overgrootmoeder’ en Tatewarí ‘Onze Grootvader Vuur’. Verder staan Werikúa ‘Arend’ (ook wel Tayaupá ‘Onze Zonvader’ genoemd), en Tatutsi Maxa Kwaxí, ‘Overgrootvader Hertenstaart’, hoog in rang. Nakawé is vergelijkbaar met een ongeschapen schepper. Zij was degene die de aarde tot leven bracht . Tatewarí en Nakawé worden, net als de andere goden, gezien als sjamanen. Vooral Tatewarí speelt als sjamaan een belangrijke rol; hij is de beschermheer van zijn menselijke collega-sjamanen.
Tatewarí wordt bijgestaan door Kauyamári ‘Onze Oude Broer’, “the divine culture hero, guide, and messenger between the worlds of mortals and the deities.” . Kauyamári wordt geïdentificeerd met het hert, een dier dat in de religie van de Huichol erg belangrijk is en dat op zijn beurt geïdentificeerd wordt met peyote. Peyote en hert worden tevens gelijkgesteld aan maïs; alledrie worden ze vereerd en ze komen overal terug in mythes, rituelen, gebeden, kunst enzovoorts. Tatutsi Maxa Kwaxí wordt net als Kauyamári met het hert geïdentificeerd (maar dan met een specifieke soort, namelijk één met een witte staart) en is een belangrijke figuur tijdens de peyote pelgrimage, evenals Kauyumári. Tijdens de peyote pelgrimage wordt laatstgenoemde één met het hert en met de peyote, maar hij is ook gids van de pelgrimage, dus in feite is hij zowel jager als prooi (ibid). Peyote zelf wordt onder meer gerepresenteerd door de god Tatéi Hikuri ‘Onze Moeder Peyote’.
De jaarlijkse rituelen zijn te verdelen in rituelen die plaatsvinden in het droge seizoen en rituelen die plaatsvinden in het natte seizoen. Het droge seizoen kent meer rituelen dan het natte; de peyote pelgrimage is daar één van (tijdstip: tussen december en het begin van de lente) . Rituelen binnen de rancho worden voor de familieschrijn, de xiriki, uitgevoerd. Andere rituelen vinden plaats in een soort tempel, de tukipa, die op grotere schaal fungeert (zie afbeelding 2).Verder zijn er verscheidene pelgrimages met als reisdoel één van de voor Huichols vele heilige plaatsen. Zang is een onmisbaar element van veel rituelen. Gedurende het droge seizoen is de pijlendrager, de urukuakame, de voornaamste zanger en gids tijdens pelgrimages (ibid).
2. Een tukipa
Offers aan de goden nemen de vorm aan van gedecoreerde schalen, kralen, draadschilderijen, pijlen met bundels veren eraan en miniatuurobjecten die aangeven wat van de goden verlangd wordt . Naast tempels staan vaak kleine bouwwerken voor specifieke goden die gevuld zijn met offervoorwerpen. Volgens Huichols zijn soortgelijke voorwerpen oorspronkelijk door de goden meegebracht toen ze van west naar oost trokken. De goden hebben de voorwerpen nodig om de wereld in stand te houden, iets waar de mensen door middel van de offervoorwerpen aan mee werken . Huichols staan bekend om hun zogenaamde draadschilderijen (zie afbeelding 3). Op deze kleurrijke schilderijen, of eigenlijk weefwerken, worden de dingen die centraal staan in het leven van de Huichol afgebeeld.
3. Voorbeeld van een draadschilderij
Peyote (lophophora williamsii)
In het voorgaande is de naam peyote al meerdere keren voorgekomen; deze cactus (zie afbeelding 4) neemt dan ook een prominente plaats in binnen de samenleving en religie van de Huichol. De rol van peyote kan nauwelijks overschat worden: “For Huichols, peyote is embedded in a whole complex of history and myth and symbol, of observation and experience, of the merging of past and present and future” . Huichols hebben zeer veel verstand van peyote en maken gebruik van een eigen classificatiemodel dat onder andere gebaseerd is op het feit dat peyote een aantal verschillende vormen en kleuren kan aannemen (hieruit kunnen Huichols opmaken hoe krachtig een bepaald exemplaar is).
4. Een peyote cactus
De peyote is een plant die verschillende alkaloïden (“stof behorende tot een groep van vaak zeer giftige plantaardige basen” ) bevat, waarvan er van tenminste één vastgesteld is dat deze een verandering teweeg brengt in het bewustzijn (deze alkaloïde heet mescaline). Na inname treden er onder andere hallucinaties op van het zicht, het gehoor, de smaak en de tastzin. Peyote is een hallucinogeen; dat is een overkoepelende term die gebruikt wordt voor middelen die hallucinaties en bewustzijnsverandering teweeg brengen. Het volgende citaat van Gottlieb geeft een algemene beschrijving van de uitwerking van peyote:
Degene die in de eerste plaats belang heeft bij het gebruik van peyote, is de sjamaan. Voor hem is de cactus een “ally, protector, and facilitator of the ecstatic trance”; het is een middel dat contact met de goden mogelijk maakt . De sjamaan is lang niet de enige die de plant gebruikt; vrijwel elke Huichol doet dit, ook jonge kinderen. Het consumeren van de plant gebeurt doorgaans in een rituele setting. De cactus staat bekend om zijn vieze smaak: “De indianen zeggen dat je jezelf opeet; daarom kan de een de smaak beter verdragen dan de ander.” In dezelfde trant vermeldt Gottlieb: “The Indians […] believe that if one’s heart is pure, the bitterness will not be tasted.” Naast de ‘spirituele’ functie, wordt peyote gebruikt als ‘wondermiddel’ tegen allerlei gezondheidskwalen, bijvoorbeeld door het sap van verse peyotes in een wond te wrijven .
Door Huichols wordt de peyote hikuli of hikuri genoemd. De peyote pelgrimage is niet het enige ritueel dat te maken heeft met deze plant. Doordat peyote door Huichols geïdentificeerd wordt met maïs en het hert (het dier uit wiens lichaam peyote is geschapen, volgens de Huichol ), hebben rituelen die betrekking hebben op deze twee zaken in feite ook te maken met peyote. Kortom, de cactus is op allerlei manieren verweven in het wereldbeeld van de Huichol (hetzelfde geldt voor maïs en het hert – samen worden ze soms zelfs de “Huichol-drieëenheid” genoemd ). Huichols zien de peyote die ze plukken als het vlees van het hert en de wortels als zijn botten . Als peyote gedroogd wordt, bijvoorbeeld voor later gebruik, gebeurt dit op dezelfde manier als waarop hertenvlees te drogen gehangen wordt . Bij het plukken en vervoeren wordt er voorzichtig omgegaan met de plant omdat de Huichols menen dat peyote heel kwetsbaar is en kan kneuzen.
Pelgrimage
Een aantal Huichols trekt jaarlijks tussen december en het begin van de lente naar Wirikúta om op jacht te gaan naar peyote. Wirikúta is voor hen het heilige land waar de voorouders (kakauyaríte) leven en het is tevens de plek waar peyote in de natuur voorkomt. Wirikúta wordt ook gezien als de uiteindelijke bestemming van de zielen van Huichols na het sterven. Het ligt in een woestijngebied in San Luis Potosí (Midden-Mexico). De afstand die de pelgrims afleggen is groter dan 560 kilometer. Vroeger werd deze afstand uitsluitend te voet overbrugd, maar tegenwoordig kunnen gedeeltes met de auto afgelegd worden . De pelgrimage kan wel een maand duren en is een zware beproeving. Dat komt niet alleen doordat men door de onherbergzame woestijn trekt, maar ook door de rituele voorschriften die de Huichol zichzelf opleggen. Voorbeelden hiervan zijn het zich op bepaalde momenten onthouden van: zout, voedsel, water, seks, schone kleding en het wassen van het lichaam.
Aan de tocht van de Huichol kleven veel diepe betekenissen; het voltooien ervan wordt dan ook zeer belangrijk gevonden. Om volwaardig sjamaan te worden, bijvoorbeeld, moet de desbetreffende persoon minstens vijf keer op pelgrimage geweest zijn – de voorkeur gaat zelfs uit naar tien keer . De betekenissen van verscheidene voorwerpen en handelingen zijn verwerkt in onderstaande beschrijving. Een visie op de betekenis van de pelgrimage in zijn geheel volgt na de behandeling van het ritueel.
De deelnemers van de tocht staan onder de leiding van een ervaren sjamaan. De groep pelgrims bestaat meestal uit tien tot vijftien mannen, vrouwen en kinderen. Tijdens de pelgrimage neemt elke pelgrim de naam aan van een voorouder; de voorouders worden belichaamd door de pelgrims . In de tempel van de desbetreffende gemeenschap blijft een man achter met de taak om elke dag een knoop los te maken van de 42 of 43 knopen in een koord. Ook de leider van de pelgrimage draagt een dergelijk koord bij zich en maakt er elke dag één los. Elke knoop staat voor één dag van de pelgrimage .
De pelgrims dragen hoeden die versierd zijn met veren van een kalkoen of eekhoornstaarten. Deze dieren zijn voor de Huichol “magical animals of the Sun” (ibid). Ook worden veel pijlen gebruikt ter versiering. Zowel op de heenweg als op de terugweg tekenen ze met een geel mengsel, dat gezien wordt als product van ‘Onze Zonvader’, symbolen op hun gezicht: Wirikúta is het “land where the Ancestors paint yellow designs on our faces” (zie afbeelding 5). Hun kleding is tevens bedekt met symbolen; deze dienen om de voorouders op te roepen (zie afbeelding 6).
5. Gele symbolen op het gezicht van een pelgrim
6. Kleding
Voordat men kan op pad kan gaan met het uiteindelijke doel om peyote te verzamelen, moet men een rituele biecht afleggen waarbij alle ondergane seksuele contacten opgenoemd worden. De sjamaan maakt naar aanleiding hiervan knopen in een koord dat vervolgens verbrand wordt. De vrouwen biechten hun zonden op aan Grootvader Vuur, de mannen aan de winden . Als de pelgrims Wirikúta naderen, ondergaan ze een rituele reiniging. Ook bidden zij om regen en vruchtbaarheid. Het naderen van Wirikúta gaat daarnaast gepaard met “a reversal of speech, roles and behaviour in the pilgrim group”, dit gebeurt omdat Wirikúta een plaats is die heel sterk verschilt van de alledaagse wereld .
De pelgrimage manifesteert zich zowel op fysiek als op geestelijk vlak: “Terwijl de sjamaan bidt en zingt, begint de oversteek naar de Andere Wereld. Deze overtocht gaat in twee fasen: eerst de Poort van de Botsende Wolken en dan de ontsluiting van de Wolken. Dit zijn geen bepaalde plaatsen, maar ze bestaan alleen in de ‘geografie van de geest’” . Zang is, van het begin tot het einde, een onmisbaar aspect van de pelgrimage. De sjamaan die zingt zit altijd met zijn gezicht naar het oosten. Aan weerszijden van hem zitten twee assistenten die zinnen van hem herhalen wanneer hij even pauzeert . Liederen hebben geen vaste inhoud en duren ontzettend lang, één lied beslaat bijvoorbeeld de nacht en een ander lied de dag. Meestal gaan de liederen over gesprekken tussen goden en Kauyumári (de boodschapper) of tussen goden en Tatewarí .
Er wordt ook gedanst en gehuild tijdens het ritueel. Tranen worden gezien als offers aan ‘Moeder Peyote’ en de vooroudergoden . Tijdens het dansen stampen de pelgrims hard op de grond om hun voorouders te laten weten dat ze er zijn en om hen uit te nodigen mee te doen met de rituelen .
Op de plek waar men daadwerkelijk peyote gaat zoeken, vertelt de sjamaan verhalen. Ook roept hij de goden op tot bescherming. Deelnemers die voor het eerst een pelgrimage afleggen, worden geblinddoekt. De sjamaan helpt hen “over de ‘kosmische drempel’ […], die hij alleen kan zien.” . De deelnemers bidden en steken in stilte kaarsen aan terwijl de sjamaan zingt. Kaarsen zijn ceremoniële objecten die toegewijd worden aan alle goden . Na verloop van tijd vindt de sjamaan de peyote (in de vorm van een hert) door middel van het ontdekken van de voetsporen van het hert. Met pijl en boog wordt de cactus neergeschoten. Daarna worden offers (onder andere pijlen, kalebassen en zaad van maïs) aan de peyote gegeven, kaarsen opgeheven in de richting van de opkomende zon en wordt er wederom gezongen door de sjamaan. Vervolgens gaat iedereen individueel op zoek naar meer cactussen, dit gaat ook de dag erna door. Ze worden bewaard in geweven manden, kiliwei .
Peyote groeit soms in clusters (zie afbeelding 7) waarvan enkele vormen volgens de Huichol een boodschap van de goden zijn (de vorm van een hert, bijvoorbeeld, is de meest geprezen versie) . De eerstgevonden exemplaren van de cactus worden ter plekke opgegeten . Verder gaat een groot deel van de cactussen terug naar de gemeenschap. Het klaarmaken en verorberen van peyote kan pas geschieden nadat de pelgrims de rituele verplichtingen van de jacht op peyote volbracht hebben. De sjamaan geeft uiteindelijk aan wanneer de cactus gegeten mag worden . Wanneer pelgrims peyote eten, geloven ze dat ze een stukje van de goden consumeren, waardoor ze voor een kort moment één met hen worden .
7. Cluster van peyotes
Stacy B. Schaefer heeft meegedaan aan een pelgrimage. Hieronder volgt haar beschrijving van het rituele consumeren van peyote in Wirikúta en de gebeurtenissen die daarop volgden.
Na terugkomst van de pelgrims vinden binnen de gemeenschap en in familieverband nog allerlei rituelen plaats die voortvloeien uit de pelgrimage en waarbij tevens peyote geconsumeerd wordt. Er is wat voor te zeggen om deze te behandelen als zijnde een onderdeel van de reis, maar in dit paper moet ik mij beperken tot de daadwerkelijke pelgrimage.
Redenen voor de pelgrimage
De pelgrimage is in de ogen van de Huichol een nabootsing van de allereerste jacht op peyote, die in het verleden door de goden ondernomen is. De goden zochten volgens het geloof van de Huichol naar peyote omdat zij geplaagd werden door droogte, gebrek aan prooien om op te jagen, en ziektes . Zij werden geleid door Tatewarí ‘Grootvader Vuur’, de eerste sjamaan. Gedurende de pelgrimage nemen de deelnemers de identiteit aan van hun goden en de leidinggevende sjamaan wordt geïdentificeerd met Tatewarí. Alle handelingen reflecteren de handelingen die reeds plaatsgevonden hebben in vervlogen tijden. Door deze nabootsing vervloeit heden met verleden; “the ordinary boundaries between past and present vanish, the gods, the ancestors, the events of Huichol mythic history, become physical and emotional reality.” . Het volbrengen van de peyote pelgrimage wordt als noodzakelijk gezien, omdat de Huichol als zij dit na zouden laten, net als hun goden geplaagd zouden worden door droogte, gebrek aan prooien en ziektes. Op pelgrimage wordt het voor de deelnemers mogelijk om de goden waar te nemen. Dit wordt beschreven met de term nierika: “to gain insight into the sacred and enter the realm of its perception.” .
Een tweede punt dat belangrijk is voor de Huichol, betreft de relatie tussen de pelgrims onderling, en tussen de pelgrims en de rest van de gemeenschap. Tijdens de ceremonie ervaren de pelgrims dikwijls iets wat wellicht omschreven kan worden als een mystiek eenheidsgevoel. De pelgrims voelen zich sterk met elkaar verbonden, alsook met de goden en voorouders. Een eenheidsgevoel tussen de deelnemers is een algemeen kenmerk van pelgrimages; in de ‘Encyclopedia of Religion’ wordt dit “communitas” genoemd . Pelgrimages passen volgens deze encyclopedie binnen het principe van de drie stages van een “rite of passage: (1) separation (the start of the journey), (2) the liminal stage (the journey itself, the sojourn at the shrine, and the encounter with the sacred), and (3) reaggregation (the home-coming)” (ibid). Naast communitas wordt de tweede fase gekenmerkt door “simplicity of dress and behavior, by a sense of ordeal, and by reflection on the basic meaning of one’s religion.” (ibid). Niet al deze kenmerken gelden voor de pelgrimage van de Huichol (denk bijvoorbeeld aan de kleding). Vooral communitas is van belang.
Het gevoel van verbondenheid strekt zich ook uit naar de Huichols die niet mee gaan op pelgrimage. Onder andere voor hen wordt door de pelgrims peyote verzameld en na terugkeer van de pelgrims wordt de eenheid binnen de gemeenschap en families extra benadrukt tijdens meerdere rituelen waarbij gezamenlijk peyote geconsumeerd wordt. Het gevoel van eenheid neemt een prominente plaats in in het leven van Huichols . Harmonie tussen alles wat leeft, of beter gezegd alles wat bestaat (alle dingen bezitten immers een ziel) is noodzakelijk in de ogen van Huichols. Eén van de doelen van de pelgrimage is het geven van het goede voorbeeld aan de eigen nakomelingen in deze wereld, en het bereiken van de status van voorouder (te Wirikúta) na de dood .
Nawoord
Ik heb redelijk veel moeite gehad met het verwerken en structureren van de informatie. De beschrijving van de pelgrimage vond ik lastig, vooral omdat beschrijvingen van auteurs onderling van elkaar verschilden (zo vreemd is dit trouwens niet; het ritueel wordt, afhankelijk van tijd, plaats en personen, op ietwat verschillende manieren uitgevoerd). Ook ontbraken er in de literatuur voor mijn gevoel stukken over wat er precies gebeurt tijdens de reis door de woestijn, voordat men aankomt in Wirikúta. Een (gedetailleerd) verslag van wat een Huichol zelf zoal ervaart gedurende de pelgrimage en in het speciaal na het consumeren van peyote, zou mij ook plezier gedaan hebben. Helaas ben ik een dergelijke tekst niet tegengekomen. Wat mij verder interesseert is in hoeverre de peyote-ervaringen van de Huichol lijken op de ervaringen van westerlingen met deze plant.
Een vraag die mij op dit moment bezighoudt, is wat nu eigenlijk de historische relatie is tussen de wereldvisie van de Huichols en hun gebruik van peyote. Het is wellicht niet helemaal onplausibel voor te stellen dat hun ideeën over harmonie, eenheid, goden, zielen enzovoorts, voortkomen uit het gebruik van peyote, al is het maar gedeeltelijk. Ik moet hierbij denken aan het boek ‘Food of the Gods’ van Terence McKenna (gepubliceerd in 1992). In dit werk onderzoekt de schrijver wat de rol geweest is van hallucinogene planten en drugs in de menselijke evolutie. Eén van zijn hypotheses is dat de oorsprong van religie in deze hoek gezocht moet worden. Dat vind ik nogal ver gaan, maar ik vind het alsnog een interessante visie. In het geval van de Huichol geloof ik zelf meer dat hun religieuze wereldvisie versterkt in plaats van verstrekt is door de peyote.
Bibliografie
Literatuur
• P. T. Furst & S. B. Schaefer (editors), People of the Peyote: Huichol Indian History, Religion, & Survival. Albuquerque, 1996.
• Gottlieb, Peyote and other psychoactive cacti. Oakland, 1997.
• G. Hellinga & H. Plomp, Uit je bol: gezond verstand bij het gebruik van bedwelmende middelen. Amsterdam, 2005.
• Hofmann & R. E. Schultes, Over de planten der Goden. Utrecht/Antwerpen, 1983. Vertaald door M. Beumer, oorspronkelijke titel: Plants of the Gods (1979).
• Å. Hultkrantz, The Attraction of Peyote: An Inquiry into the Basic Conditions for the Diffusion of the Peyote Religion in North America. Stockholm, 1977.
• Juan Negrín
Rituals and Pilgrimages (2004) http://68.166.190.115/wixarika/Assets/p ... IMAGES.pdf
The Huichol: Wixarika (2003)
http://68.166.190.115/wixarika/Assets/p ... xarika.pdf
Afbeeldingen
Titelpagina: http://www.csuchico.edu/pub/inside/06_1 ... otos.shtml
1. http://ca.wikipedia.org/wiki/Sierra_Madre
2. http://68.166.190.115/wixarika/wxCulture.cfm
3. http://en.wikipedia.org/wiki/Image:Huichol_yarn_painting_by_Rojelio_Beuites.jpg
4. http://www.erowid.org/plants/show_image.php?i=peyote/images/archive/lophophora_williamsii31.jpg
5. http://www.nierica.com/vitarose/ooshama.html
6. http://68.166.190.115/wixarika/wxHome.cfm
7. http://www.erowid.org/plants/show_i...ve/lophophora_williamsii__i2002e0630_disp.jpg
).Veel plezier met lezen (of niet :P)!
De Peyote Pelgrimage bij de Huichol
Twee teruggekeerde pelgrims
Inleiding
De opdracht die ik gekregen heb voor het vak Vergelijkende Godsdienstwetenschap was het schrijven van een paper over een ritueel. Hoewel er een (schijnbaar) oneindige hoeveelheid aan mogelijke rituelen bestaat om te beschrijven in het kader van deze opdracht, ging mijn aandacht al snel uit naar een beperkter groepje rituelen. De rituelen die mij in het speciaal interesseren hebben allemaal iets te maken met veranderde bewustzijnstoestanden. Bij allerlei verschillende rituelen speelt een veranderde bewustzijnstoestand een rol en soms leiden dergelijke rituelen ertoe dat men boven de alledaagse werkelijkheid wordt uitgetild.
De rituelen waar ik mij op richtte, waren die rituelen waarbij een veranderde bewustzijnstoestand duidelijk altijd een rol speelt. Bij de rituelen waar ik op doel, spelen namelijk bepaalde planten een (hoofd)rol. Deze planten fungeren als middel om op een ander bewustzijnsniveau te geraken. In veel westerse landen worden deze planten ‘drugs’ genoemd, maar op verschillende plekken in de wereld, in heden en verleden, zijn en worden dergelijke natuurproducten gebruikt in religieuze context. Een volk dat dit ook doet, is de Huichol. De plant in kwestie is de peyote cactus.
In dit paper richt ik mij op de peyote pelgrimage, een ritueel van de Huichol dat een zeer centrale plaats inneemt in het leven van de gemeenschap en in dat van het individu. Voordat ik deze pelgrimage beschrijf, geef ik informatie die nuttig is om het ritueel in een context te kunnen plaatsen. Ik begin daarom met een schets van de Huichol samenleving en de religie. Vervolgens komt de peyote aan bod; om het ritueel te begrijpen is enige kennis over deze plant noodzakelijk. Daarna beschrijf ik de peyote pelgrimage, met waar mogelijk een korte toelichting over wat de betekenis is van bepaalde afzonderlijke aspecten. Het inhoudelijke deel sluit ik af met een toelichting over waarom de pelgrimage gehouden wordt. In het nawoord reflecteer ik kort op het schrijven van het paper.
Samenleving
De Huichols wonen in een bergachtig gebied, de Sierra Madre Occidental (zie afbeelding 1), aan de westkust van Mexico. Het betreft een kleine groep; in 1990 werd een aantal van 20.000 Huichols van vijf jaar en ouder geteld . Hun leefgebied bedraagt ongeveer 26.000 km² (vergelijk Nederland: +/- 40.000 km²) . Het dagelijks leven van dit volk is doordrongen van religieuze aspecten; er bestaat geen onderscheid tussen heilig en profaan, en ook niet tussen mythe en geschiedenis . Het opmerkelijke van de Huichols is dat zij, vergeleken met andere indianenvolken, weinig beïnvloed zijn door de christelijke missionarissen die vanaf de 16e eeuw bekeerlingen zochten in onder andere Mexico. De Huichols hebben ondanks de Spaanse kolonisatie hun cultuur, waaronder de vele mythes en rituelen, grotendeels weten te behouden.
1. Ligging van de Sierra Madre Occidental
De Huichol indianen leven in familieverband in zogenaamde ranchos (vergelijkbaar met boerderijen). Aan het hoofd van elke rancho staat vaak een man op leeftijd; status wordt namelijk onder andere ontleend aan hoe oud iemand is. Deze man is dikwijls ook de sjamaan (hierover verderop meer) van de familie en uitvoerder van rituelen. Sjamanen staan, evenals de oudere (wijzere) familieleden, in hoger aanzien dan de rest van de bewoners van een rancho. Huichols voorzien in hun levensbehoeften door middel van tuinbouw, aangevuld met jagen, vissen en het verzamelen van voedsel uit de omgeving. Maïs is het belangrijkste gewas en neemt ook op religieus gebied een centrale plaats in .
Het leiderschap van de Huichol gemeenschap wordt jaarlijks afgewisseld. Door middel van dromen en onderlinge overeenstemming wordt door de leden van het huidige bestuur, de kawiteros, bepaald hoe het opvolgende bestuur eruit komt te zien. De gouverneur is degene met de meeste macht. Hij heeft veel aanzien en treedt vaak op als er onenigheid bestaat binnen de gemeenschap. Tevens is hij de voorman als het aankomt op religieuze zaken. De gouverneur wordt bijgestaan door zijn vrouw; zij heeft inspraak bij het nemen van belangrijke beslissingen .
Kinderen worden enorm gewaardeerd door de Huichol. Ze worden “universeel bemind” door de gemeenschap en er wordt gezamenlijk zorg gedragen voor hun welzijn. Onderwijs van het nageslacht vindt op informele wijze plaats binnen de rancho door familieleden, maar ook daarbuiten, onder andere tijdens de peyote pelgrimage (ibid).
De sjamaan, mara’akáme, draagt veel verantwoordelijkheid: “In a very real sense, the welfare of the individual Huichol, and the extended family, lies in the hands and the mind of the mara’akáme” . Na jarenlange (zelf)training verwerft de sjamaan vaardigheden op het gebied van genezing, voorspellingen, de heilige dichtkunst, zang en rituelen . Hoewel een sjamaan doorgaans mannelijk is, kan een vrouw deze functie ook bekleden. Iemand die als kind laat doorschemeren het talent en/of de wil te bezitten om sjamaan te worden, gaat in de leer bij het familielid dat hiervoor het meest bekwaam bevonden wordt. Een teken dat erop kan duiden dat een kind wellicht een toekomst als sjamaan heeft, is zijn/haar reactie bij het voor de eerste maal proeven van peyote. Deze cactus heeft een allesbehalve plezierige smaak. Wanneer een kind hier positief op reageert, is de kans groot dat hij/zij het “pad van de sjamaan” zal volgen .
Religie
Zoals eerder vermeld, is het dagelijks leven van de Huichol doordrongen van religieuze aspecten. Toch is er geen sprake van strenge religieuze dogma’s: “There is surely a wrong way to perform the old ceremonies, but there are also many right ways, just as variations on common themes in Huichol oral tradition and sacred poetry are all “true.”” .
Met betrekking tot de manier waarop Huichols naar de wereld kijken, is het belangrijk dat door hen aan alle dingen een ziel wordt toegekend. Voor Huichols geldt dat werkelijk alles (bomen, stenen, werktuigen, wolken, dieren) een levende, voelende en handelende entiteit is. Een ander aspect van het wereldbeeld van de Huichol is dat er geesten bestaan die bescherming bieden aan planten en dieren . Verder is het zo dat zaken die westerlingen vaak zien als bovennatuurlijk, door de Huichol worden gezien als onderdeel van de natuur .
Geen enkele menselijke handeling is volgens de Huichol onbelangrijk met het oog op hogere machten (elke handeling heeft in dit opzicht betekenis). Een woord dat overeenkomt met het woord ‘god’ bestaat niet in de taal van de Huichols; hun ‘goden’ worden aangeduid met familiale termen (bijvoorbeeld: Onze Moeder, Onze Grootvader). De Huichol zeggen wel: “there are as many gods as there are Huichols” . De goden zijn vaak gepersonifieerde natuurkrachten, zoals de zon en de wind. Een speciale groep goden draagt de naam kakauyaríte. Deze vooroudergoden leven in Wirikúta, de bestemming van de peyote pelgrimage en tevens van de zielen van overleden Huichols, en in de Sierra in de vorm van bergen, heuvels en stenen (ibid). Zij kunnen zowel positieve als negatieve invloed uitoefenen . De Huichols hebben een sterke band met hun goden en daar zijn ze trots op .
De sterkste goden van de Huichol zijn Takutsi Nakawé ‘Overgrootmoeder’ en Tatewarí ‘Onze Grootvader Vuur’. Verder staan Werikúa ‘Arend’ (ook wel Tayaupá ‘Onze Zonvader’ genoemd), en Tatutsi Maxa Kwaxí, ‘Overgrootvader Hertenstaart’, hoog in rang. Nakawé is vergelijkbaar met een ongeschapen schepper. Zij was degene die de aarde tot leven bracht . Tatewarí en Nakawé worden, net als de andere goden, gezien als sjamanen. Vooral Tatewarí speelt als sjamaan een belangrijke rol; hij is de beschermheer van zijn menselijke collega-sjamanen.
Tatewarí wordt bijgestaan door Kauyamári ‘Onze Oude Broer’, “the divine culture hero, guide, and messenger between the worlds of mortals and the deities.” . Kauyamári wordt geïdentificeerd met het hert, een dier dat in de religie van de Huichol erg belangrijk is en dat op zijn beurt geïdentificeerd wordt met peyote. Peyote en hert worden tevens gelijkgesteld aan maïs; alledrie worden ze vereerd en ze komen overal terug in mythes, rituelen, gebeden, kunst enzovoorts. Tatutsi Maxa Kwaxí wordt net als Kauyamári met het hert geïdentificeerd (maar dan met een specifieke soort, namelijk één met een witte staart) en is een belangrijke figuur tijdens de peyote pelgrimage, evenals Kauyumári. Tijdens de peyote pelgrimage wordt laatstgenoemde één met het hert en met de peyote, maar hij is ook gids van de pelgrimage, dus in feite is hij zowel jager als prooi (ibid). Peyote zelf wordt onder meer gerepresenteerd door de god Tatéi Hikuri ‘Onze Moeder Peyote’.
De jaarlijkse rituelen zijn te verdelen in rituelen die plaatsvinden in het droge seizoen en rituelen die plaatsvinden in het natte seizoen. Het droge seizoen kent meer rituelen dan het natte; de peyote pelgrimage is daar één van (tijdstip: tussen december en het begin van de lente) . Rituelen binnen de rancho worden voor de familieschrijn, de xiriki, uitgevoerd. Andere rituelen vinden plaats in een soort tempel, de tukipa, die op grotere schaal fungeert (zie afbeelding 2).Verder zijn er verscheidene pelgrimages met als reisdoel één van de voor Huichols vele heilige plaatsen. Zang is een onmisbaar element van veel rituelen. Gedurende het droge seizoen is de pijlendrager, de urukuakame, de voornaamste zanger en gids tijdens pelgrimages (ibid).
2. Een tukipa
Offers aan de goden nemen de vorm aan van gedecoreerde schalen, kralen, draadschilderijen, pijlen met bundels veren eraan en miniatuurobjecten die aangeven wat van de goden verlangd wordt . Naast tempels staan vaak kleine bouwwerken voor specifieke goden die gevuld zijn met offervoorwerpen. Volgens Huichols zijn soortgelijke voorwerpen oorspronkelijk door de goden meegebracht toen ze van west naar oost trokken. De goden hebben de voorwerpen nodig om de wereld in stand te houden, iets waar de mensen door middel van de offervoorwerpen aan mee werken . Huichols staan bekend om hun zogenaamde draadschilderijen (zie afbeelding 3). Op deze kleurrijke schilderijen, of eigenlijk weefwerken, worden de dingen die centraal staan in het leven van de Huichol afgebeeld.
3. Voorbeeld van een draadschilderij
Peyote (lophophora williamsii)
In het voorgaande is de naam peyote al meerdere keren voorgekomen; deze cactus (zie afbeelding 4) neemt dan ook een prominente plaats in binnen de samenleving en religie van de Huichol. De rol van peyote kan nauwelijks overschat worden: “For Huichols, peyote is embedded in a whole complex of history and myth and symbol, of observation and experience, of the merging of past and present and future” . Huichols hebben zeer veel verstand van peyote en maken gebruik van een eigen classificatiemodel dat onder andere gebaseerd is op het feit dat peyote een aantal verschillende vormen en kleuren kan aannemen (hieruit kunnen Huichols opmaken hoe krachtig een bepaald exemplaar is).
4. Een peyote cactus
De peyote is een plant die verschillende alkaloïden (“stof behorende tot een groep van vaak zeer giftige plantaardige basen” ) bevat, waarvan er van tenminste één vastgesteld is dat deze een verandering teweeg brengt in het bewustzijn (deze alkaloïde heet mescaline). Na inname treden er onder andere hallucinaties op van het zicht, het gehoor, de smaak en de tastzin. Peyote is een hallucinogeen; dat is een overkoepelende term die gebruikt wordt voor middelen die hallucinaties en bewustzijnsverandering teweeg brengen. Het volgende citaat van Gottlieb geeft een algemene beschrijving van de uitwerking van peyote:
- There is a feeling of strange intoxication and shifting consciousness with minor perceptual changes. There may also be strong physical effects, including respiratory pressure, muscular tension (especially in the face and neck muscles), and queasiness or possible nausea. Any unpleasant sensations should disappear within an hour. After this, the state of altered consciousness begins to manifest itself. The experience may vary with the individual, but among the possible occurences are feelings of inner tranquility, oneness with life, heightened awareness, and rapid thought flow. Colors may become more intense. Halos or auras may appear about things. Objects may seem larger, smaller, closer, or more distant than they actually are. Persons will often notice little or no changes in visual perception while beholding the world about them, but upon closing their eyes they will see on their mind-screen wildly colorful and constantly changing patterns. After several more hours the intensity of the experience gradually relaxes. Thought becomes less rapid and diffuse and more ordered. [...]. The entire experience may last from six to twelve hours, depending upon the individual and the amount of the plant consumed. After all the peyote effects have passed, there is no come-down. One is likely to feel pleasantly relaxed and much at peace with the world.
Degene die in de eerste plaats belang heeft bij het gebruik van peyote, is de sjamaan. Voor hem is de cactus een “ally, protector, and facilitator of the ecstatic trance”; het is een middel dat contact met de goden mogelijk maakt . De sjamaan is lang niet de enige die de plant gebruikt; vrijwel elke Huichol doet dit, ook jonge kinderen. Het consumeren van de plant gebeurt doorgaans in een rituele setting. De cactus staat bekend om zijn vieze smaak: “De indianen zeggen dat je jezelf opeet; daarom kan de een de smaak beter verdragen dan de ander.” In dezelfde trant vermeldt Gottlieb: “The Indians […] believe that if one’s heart is pure, the bitterness will not be tasted.” Naast de ‘spirituele’ functie, wordt peyote gebruikt als ‘wondermiddel’ tegen allerlei gezondheidskwalen, bijvoorbeeld door het sap van verse peyotes in een wond te wrijven .
Door Huichols wordt de peyote hikuli of hikuri genoemd. De peyote pelgrimage is niet het enige ritueel dat te maken heeft met deze plant. Doordat peyote door Huichols geïdentificeerd wordt met maïs en het hert (het dier uit wiens lichaam peyote is geschapen, volgens de Huichol ), hebben rituelen die betrekking hebben op deze twee zaken in feite ook te maken met peyote. Kortom, de cactus is op allerlei manieren verweven in het wereldbeeld van de Huichol (hetzelfde geldt voor maïs en het hert – samen worden ze soms zelfs de “Huichol-drieëenheid” genoemd ). Huichols zien de peyote die ze plukken als het vlees van het hert en de wortels als zijn botten . Als peyote gedroogd wordt, bijvoorbeeld voor later gebruik, gebeurt dit op dezelfde manier als waarop hertenvlees te drogen gehangen wordt . Bij het plukken en vervoeren wordt er voorzichtig omgegaan met de plant omdat de Huichols menen dat peyote heel kwetsbaar is en kan kneuzen.
Pelgrimage
Een aantal Huichols trekt jaarlijks tussen december en het begin van de lente naar Wirikúta om op jacht te gaan naar peyote. Wirikúta is voor hen het heilige land waar de voorouders (kakauyaríte) leven en het is tevens de plek waar peyote in de natuur voorkomt. Wirikúta wordt ook gezien als de uiteindelijke bestemming van de zielen van Huichols na het sterven. Het ligt in een woestijngebied in San Luis Potosí (Midden-Mexico). De afstand die de pelgrims afleggen is groter dan 560 kilometer. Vroeger werd deze afstand uitsluitend te voet overbrugd, maar tegenwoordig kunnen gedeeltes met de auto afgelegd worden . De pelgrimage kan wel een maand duren en is een zware beproeving. Dat komt niet alleen doordat men door de onherbergzame woestijn trekt, maar ook door de rituele voorschriften die de Huichol zichzelf opleggen. Voorbeelden hiervan zijn het zich op bepaalde momenten onthouden van: zout, voedsel, water, seks, schone kleding en het wassen van het lichaam.
Aan de tocht van de Huichol kleven veel diepe betekenissen; het voltooien ervan wordt dan ook zeer belangrijk gevonden. Om volwaardig sjamaan te worden, bijvoorbeeld, moet de desbetreffende persoon minstens vijf keer op pelgrimage geweest zijn – de voorkeur gaat zelfs uit naar tien keer . De betekenissen van verscheidene voorwerpen en handelingen zijn verwerkt in onderstaande beschrijving. Een visie op de betekenis van de pelgrimage in zijn geheel volgt na de behandeling van het ritueel.
De deelnemers van de tocht staan onder de leiding van een ervaren sjamaan. De groep pelgrims bestaat meestal uit tien tot vijftien mannen, vrouwen en kinderen. Tijdens de pelgrimage neemt elke pelgrim de naam aan van een voorouder; de voorouders worden belichaamd door de pelgrims . In de tempel van de desbetreffende gemeenschap blijft een man achter met de taak om elke dag een knoop los te maken van de 42 of 43 knopen in een koord. Ook de leider van de pelgrimage draagt een dergelijk koord bij zich en maakt er elke dag één los. Elke knoop staat voor één dag van de pelgrimage .
De pelgrims dragen hoeden die versierd zijn met veren van een kalkoen of eekhoornstaarten. Deze dieren zijn voor de Huichol “magical animals of the Sun” (ibid). Ook worden veel pijlen gebruikt ter versiering. Zowel op de heenweg als op de terugweg tekenen ze met een geel mengsel, dat gezien wordt als product van ‘Onze Zonvader’, symbolen op hun gezicht: Wirikúta is het “land where the Ancestors paint yellow designs on our faces” (zie afbeelding 5). Hun kleding is tevens bedekt met symbolen; deze dienen om de voorouders op te roepen (zie afbeelding 6).
5. Gele symbolen op het gezicht van een pelgrim
6. Kleding
Voordat men kan op pad kan gaan met het uiteindelijke doel om peyote te verzamelen, moet men een rituele biecht afleggen waarbij alle ondergane seksuele contacten opgenoemd worden. De sjamaan maakt naar aanleiding hiervan knopen in een koord dat vervolgens verbrand wordt. De vrouwen biechten hun zonden op aan Grootvader Vuur, de mannen aan de winden . Als de pelgrims Wirikúta naderen, ondergaan ze een rituele reiniging. Ook bidden zij om regen en vruchtbaarheid. Het naderen van Wirikúta gaat daarnaast gepaard met “a reversal of speech, roles and behaviour in the pilgrim group”, dit gebeurt omdat Wirikúta een plaats is die heel sterk verschilt van de alledaagse wereld .
De pelgrimage manifesteert zich zowel op fysiek als op geestelijk vlak: “Terwijl de sjamaan bidt en zingt, begint de oversteek naar de Andere Wereld. Deze overtocht gaat in twee fasen: eerst de Poort van de Botsende Wolken en dan de ontsluiting van de Wolken. Dit zijn geen bepaalde plaatsen, maar ze bestaan alleen in de ‘geografie van de geest’” . Zang is, van het begin tot het einde, een onmisbaar aspect van de pelgrimage. De sjamaan die zingt zit altijd met zijn gezicht naar het oosten. Aan weerszijden van hem zitten twee assistenten die zinnen van hem herhalen wanneer hij even pauzeert . Liederen hebben geen vaste inhoud en duren ontzettend lang, één lied beslaat bijvoorbeeld de nacht en een ander lied de dag. Meestal gaan de liederen over gesprekken tussen goden en Kauyumári (de boodschapper) of tussen goden en Tatewarí .
Er wordt ook gedanst en gehuild tijdens het ritueel. Tranen worden gezien als offers aan ‘Moeder Peyote’ en de vooroudergoden . Tijdens het dansen stampen de pelgrims hard op de grond om hun voorouders te laten weten dat ze er zijn en om hen uit te nodigen mee te doen met de rituelen .
Op de plek waar men daadwerkelijk peyote gaat zoeken, vertelt de sjamaan verhalen. Ook roept hij de goden op tot bescherming. Deelnemers die voor het eerst een pelgrimage afleggen, worden geblinddoekt. De sjamaan helpt hen “over de ‘kosmische drempel’ […], die hij alleen kan zien.” . De deelnemers bidden en steken in stilte kaarsen aan terwijl de sjamaan zingt. Kaarsen zijn ceremoniële objecten die toegewijd worden aan alle goden . Na verloop van tijd vindt de sjamaan de peyote (in de vorm van een hert) door middel van het ontdekken van de voetsporen van het hert. Met pijl en boog wordt de cactus neergeschoten. Daarna worden offers (onder andere pijlen, kalebassen en zaad van maïs) aan de peyote gegeven, kaarsen opgeheven in de richting van de opkomende zon en wordt er wederom gezongen door de sjamaan. Vervolgens gaat iedereen individueel op zoek naar meer cactussen, dit gaat ook de dag erna door. Ze worden bewaard in geweven manden, kiliwei .
Peyote groeit soms in clusters (zie afbeelding 7) waarvan enkele vormen volgens de Huichol een boodschap van de goden zijn (de vorm van een hert, bijvoorbeeld, is de meest geprezen versie) . De eerstgevonden exemplaren van de cactus worden ter plekke opgegeten . Verder gaat een groot deel van de cactussen terug naar de gemeenschap. Het klaarmaken en verorberen van peyote kan pas geschieden nadat de pelgrims de rituele verplichtingen van de jacht op peyote volbracht hebben. De sjamaan geeft uiteindelijk aan wanneer de cactus gegeten mag worden . Wanneer pelgrims peyote eten, geloven ze dat ze een stukje van de goden consumeren, waardoor ze voor een kort moment één met hen worden .
7. Cluster van peyotes
Stacy B. Schaefer heeft meegedaan aan een pelgrimage. Hieronder volgt haar beschrijving van het rituele consumeren van peyote in Wirikúta en de gebeurtenissen die daarop volgden.
- De peyote werd gegeten op Kauyumaritzie, de heuvel in het midden van Wirikúta waar Kauyumári woont volgens de Huichol. De pelgrims richtten zich naar het oosten. Rituele objecten werden door de sjamaan gezegend. Terwijl de sjamaan met zijn gepluimde staf in vijf richtingen wees, staken de pelgrims kaarsen en wierook aan en baden zij. De sjamaan reinigde iedereen met zijn verenstaf en met heilig water, en raakte met de peyote de wangen, kelen en polsen van de pelgrims aan. Hierna werden kleine hoeveelheden peyote gegeten. In de avond werd er vuur gemaakt en zong de sjamaan liederen. ‘s Nachts liepen de pelgrims vijf keer een rondje over het terrein en werd er ook vijf keer peyote gegeten [het getal vijf is heilig bij de Huichol]. Bij zonsopkomst tekenden ze gele symbolen op hun gezichten en werden er onderling peyote cactussen uitgewisseld. Hierna ging men op zoek naar een cluster cactussen in de vorm van een hert. Toen deze gevonden was, werden een aantal peyotes op offerpijlen geprikt. Andere peyotes uit de cluster werden in kalebassen gestopt en er werden kaarsen aangestoken. Iedereen werd gezegend door de sjamaan. Vervolgens verdeelde de sjamaan het ‘hart’ van de cluster (en van het hert) en stopte een stukje in de mond van alle pelgrims. De pelgrims waren op dit moment bezig met een innerlijke reis gevuld met visioenen en gesprekken met goden.
Er zijn twee personen die als gids dienen tijdens de pelgrimage. De eerste is de leidinggevende sjamaan, de Saulizika, en de tweede is de ‘Bewaarder van de Peyote’, Nauxa. De zang van de Saulizika dient als uitnodiging aan de goden om de pelgrims te vergezellen op hun reis; zijn lied ‘vervoert’ zowel de pelgrims als de goden. Nauxa moet ervoor zorgen dat de pelgrims deze weg daadwerkelijk kunnen volgen. Hij vult een mand met de verzamelde peyotes. Na het vereren van Tatewarí ‘Grootvader Vuur’ bij het vuur, zegent Nauxa de Saulizika en de Urukuakáme (‘Bewaarder van de Tempel’). Hij loopt om het vuur heen, zegent alle pelgrims en loopt nogmaals om het vuur heen, waarna hij op een trompet gemaakt van een stierenhoorn blaast. De pelgrims zitten tegen deze tijd rond het vuur met een door henzelf bepaalde hoeveelheid peyote voor zich. Nauxa zegent de peyote met zijn gepluimde staf, muviéri. Daarna eet iedereen zijn portie op en begint de sjamaan zijn gezang wat de hele nacht door zal gaan. Nauxa zorgt ervoor dat de pelgrims hun geestelijke reis kunnen volbrengen. Hij voorziet de pelgrims gedurende de nacht vijf keer van een nieuwe portie peyote. Dit deel van het ritueel wordt herhaald als de pelgrims thuiskomen. Nauxa wordt gezien als een belangrijke link tussen de pelgrims en de mensen die thuis achterblijven.
Na terugkomst van de pelgrims vinden binnen de gemeenschap en in familieverband nog allerlei rituelen plaats die voortvloeien uit de pelgrimage en waarbij tevens peyote geconsumeerd wordt. Er is wat voor te zeggen om deze te behandelen als zijnde een onderdeel van de reis, maar in dit paper moet ik mij beperken tot de daadwerkelijke pelgrimage.
Redenen voor de pelgrimage
De pelgrimage is in de ogen van de Huichol een nabootsing van de allereerste jacht op peyote, die in het verleden door de goden ondernomen is. De goden zochten volgens het geloof van de Huichol naar peyote omdat zij geplaagd werden door droogte, gebrek aan prooien om op te jagen, en ziektes . Zij werden geleid door Tatewarí ‘Grootvader Vuur’, de eerste sjamaan. Gedurende de pelgrimage nemen de deelnemers de identiteit aan van hun goden en de leidinggevende sjamaan wordt geïdentificeerd met Tatewarí. Alle handelingen reflecteren de handelingen die reeds plaatsgevonden hebben in vervlogen tijden. Door deze nabootsing vervloeit heden met verleden; “the ordinary boundaries between past and present vanish, the gods, the ancestors, the events of Huichol mythic history, become physical and emotional reality.” . Het volbrengen van de peyote pelgrimage wordt als noodzakelijk gezien, omdat de Huichol als zij dit na zouden laten, net als hun goden geplaagd zouden worden door droogte, gebrek aan prooien en ziektes. Op pelgrimage wordt het voor de deelnemers mogelijk om de goden waar te nemen. Dit wordt beschreven met de term nierika: “to gain insight into the sacred and enter the realm of its perception.” .
Een tweede punt dat belangrijk is voor de Huichol, betreft de relatie tussen de pelgrims onderling, en tussen de pelgrims en de rest van de gemeenschap. Tijdens de ceremonie ervaren de pelgrims dikwijls iets wat wellicht omschreven kan worden als een mystiek eenheidsgevoel. De pelgrims voelen zich sterk met elkaar verbonden, alsook met de goden en voorouders. Een eenheidsgevoel tussen de deelnemers is een algemeen kenmerk van pelgrimages; in de ‘Encyclopedia of Religion’ wordt dit “communitas” genoemd . Pelgrimages passen volgens deze encyclopedie binnen het principe van de drie stages van een “rite of passage: (1) separation (the start of the journey), (2) the liminal stage (the journey itself, the sojourn at the shrine, and the encounter with the sacred), and (3) reaggregation (the home-coming)” (ibid). Naast communitas wordt de tweede fase gekenmerkt door “simplicity of dress and behavior, by a sense of ordeal, and by reflection on the basic meaning of one’s religion.” (ibid). Niet al deze kenmerken gelden voor de pelgrimage van de Huichol (denk bijvoorbeeld aan de kleding). Vooral communitas is van belang.
Het gevoel van verbondenheid strekt zich ook uit naar de Huichols die niet mee gaan op pelgrimage. Onder andere voor hen wordt door de pelgrims peyote verzameld en na terugkeer van de pelgrims wordt de eenheid binnen de gemeenschap en families extra benadrukt tijdens meerdere rituelen waarbij gezamenlijk peyote geconsumeerd wordt. Het gevoel van eenheid neemt een prominente plaats in in het leven van Huichols . Harmonie tussen alles wat leeft, of beter gezegd alles wat bestaat (alle dingen bezitten immers een ziel) is noodzakelijk in de ogen van Huichols. Eén van de doelen van de pelgrimage is het geven van het goede voorbeeld aan de eigen nakomelingen in deze wereld, en het bereiken van de status van voorouder (te Wirikúta) na de dood .
Nawoord
Ik heb redelijk veel moeite gehad met het verwerken en structureren van de informatie. De beschrijving van de pelgrimage vond ik lastig, vooral omdat beschrijvingen van auteurs onderling van elkaar verschilden (zo vreemd is dit trouwens niet; het ritueel wordt, afhankelijk van tijd, plaats en personen, op ietwat verschillende manieren uitgevoerd). Ook ontbraken er in de literatuur voor mijn gevoel stukken over wat er precies gebeurt tijdens de reis door de woestijn, voordat men aankomt in Wirikúta. Een (gedetailleerd) verslag van wat een Huichol zelf zoal ervaart gedurende de pelgrimage en in het speciaal na het consumeren van peyote, zou mij ook plezier gedaan hebben. Helaas ben ik een dergelijke tekst niet tegengekomen. Wat mij verder interesseert is in hoeverre de peyote-ervaringen van de Huichol lijken op de ervaringen van westerlingen met deze plant.
Een vraag die mij op dit moment bezighoudt, is wat nu eigenlijk de historische relatie is tussen de wereldvisie van de Huichols en hun gebruik van peyote. Het is wellicht niet helemaal onplausibel voor te stellen dat hun ideeën over harmonie, eenheid, goden, zielen enzovoorts, voortkomen uit het gebruik van peyote, al is het maar gedeeltelijk. Ik moet hierbij denken aan het boek ‘Food of the Gods’ van Terence McKenna (gepubliceerd in 1992). In dit werk onderzoekt de schrijver wat de rol geweest is van hallucinogene planten en drugs in de menselijke evolutie. Eén van zijn hypotheses is dat de oorsprong van religie in deze hoek gezocht moet worden. Dat vind ik nogal ver gaan, maar ik vind het alsnog een interessante visie. In het geval van de Huichol geloof ik zelf meer dat hun religieuze wereldvisie versterkt in plaats van verstrekt is door de peyote.
Bibliografie
Literatuur
• P. T. Furst & S. B. Schaefer (editors), People of the Peyote: Huichol Indian History, Religion, & Survival. Albuquerque, 1996.
• Gottlieb, Peyote and other psychoactive cacti. Oakland, 1997.
• G. Hellinga & H. Plomp, Uit je bol: gezond verstand bij het gebruik van bedwelmende middelen. Amsterdam, 2005.
• Hofmann & R. E. Schultes, Over de planten der Goden. Utrecht/Antwerpen, 1983. Vertaald door M. Beumer, oorspronkelijke titel: Plants of the Gods (1979).
• Å. Hultkrantz, The Attraction of Peyote: An Inquiry into the Basic Conditions for the Diffusion of the Peyote Religion in North America. Stockholm, 1977.
• Juan Negrín
Rituals and Pilgrimages (2004) http://68.166.190.115/wixarika/Assets/p ... IMAGES.pdf
The Huichol: Wixarika (2003)
http://68.166.190.115/wixarika/Assets/p ... xarika.pdf
Afbeeldingen
Titelpagina: http://www.csuchico.edu/pub/inside/06_1 ... otos.shtml
1. http://ca.wikipedia.org/wiki/Sierra_Madre
2. http://68.166.190.115/wixarika/wxCulture.cfm
3. http://en.wikipedia.org/wiki/Image:Huichol_yarn_painting_by_Rojelio_Beuites.jpg
4. http://www.erowid.org/plants/show_image.php?i=peyote/images/archive/lophophora_williamsii31.jpg
5. http://www.nierica.com/vitarose/ooshama.html
6. http://68.166.190.115/wixarika/wxHome.cfm
7. http://www.erowid.org/plants/show_i...ve/lophophora_williamsii__i2002e0630_disp.jpg
